Φωτογραφίες: Μάριος Ιωσηφίδης 

Πρόσφατα έχετε επαναπατριστεί από τη Σουηδία. Ποια είναι η βασική διαφορά που εντοπίζετε μεταξύ των περιστατικών που είχατε να διαχειριστείτε στη Σουηδία και αυτών στην Κύπρο; 

Κοιτάξτε, αυτό που θα κατέγραφα ως τη μεγαλύτερη διαφορά είναι πως στην Κύπρο καλούμαι να αντιμετωπίσω πολλά ψυχοκοινωνικά παρά αμιγές ψυχιατρικά προβλήματα. Προβλήματα ψυχολογίας δηλαδή που αποτελούν επακόλουθο μιας κοινωνικής κατάστασης. Μου προκάλεσε το ενδιαφέρον το πως ο μέσος Σκανδιναβός γονέας έχει ξεκάθαρη εικόνα της διαφοράς μεταξύ των δύο και ξέρει πού να αποταθεί και προπαντός που προκύπτει η δική του ευθύνη. Ο μέσος Κύπριος γονέας από την άλλη, όχι. Ίσως είναι θέμα ψυχοεκπαίδευσης!

Μπορείς να μας το εξηγήσετε; 

Βεβαίως! θα έλεγα πως ο μέσος Κύπριος, όταν το παιδί του παρουσιάσει συναισθηματικά ή και συμπεριφορικά προβλήματα, θα το πάει στον ειδικό. Οφείλω να ομολογήσω ότι είναι πιο ευαισθητοποιημένος από ό,τι περίμενα. Η ευαισθητοποίηση, όμως, δεν φαίνεται να συμβαδίζει με την γνώση. Αρκετές φορές τυγχάνει γονιός που σχεδόν απαιτεί από τον ειδικό κάποιου είδους διάγνωση, έστω κι αν δεν πρόκειται για περίπτωση ψυχιατρικής φύσης. Ο ειδικός καλείται τότε να εξηγήσει ότι η εικόνα που βλέπουμε δεν είναι ψυχιατρική νόσος, αλλά αποτέλεσμα μιας αδυναμίας του οικογενειακού περιβάλλοντος, για παράδειγμα ενδοοικογενειακές προστριβές, έλλειψη επικοινωνίας, ένα διαζύγιο κτλ. Το συχνότερο θέμα όμως είναι η αδυναμία οριοθέτησης του παιδιού ή του εφήβου, το οποίο μας φέρνει σε αυτά τα αποτελέσματα.

Συχνά, στη χώρα μας, μιλάμε  συχνά για παιδιά με άγχος. Από πού πηγάζει αυτό, σύμφωνα με την εμπειρία σας;    

Η αγχώδης διαταραχή στα παιδιά είναι μια παθολογική κατάσταση  που παρουσιάζεται με διάφορες μορφές. Για παράδειγμα ως άγχος αποχωρισμού, ως ειδική φοβία, ως επιλεκτική βωβότητα, ως κοινωνική φοβία και ούτω καθεξής. Αυτές οι καταστάσεις έχουν πολυπαραγοντικό υπόβαθρο και για αυτό το λόγο χρήζουν διερεύνησης. Υπάρχει όμως και κάτι άλλο, πέραν της παθολογίας. Η αλήθεια είναι ότι ακούμε πολύ συχνά γονείς να μιλούν για τα αγχωμένα παιδιά τους… ακόμη και για μικρά παιδιά. Προσωπική μου άποψη είναι ότι στη χώρα μας, τα παιδιά υπερφορτώνονται από πολύ νεαρή ηλικία. Με δραστηριότητες, ιδιαίτερα μαθήματα κτλ. Δραστηριότητες που ίσως και να ξεφεύγουν από τη σφαίρα της απλής διασκέδασης, δραστηριότητες που μπαίνουν στα πλαίσια της καθημερινής υποχρέωσης και του ανταγωνισμού. Ένα απλό παράδειγμα… ακούμε γονείς να παραπονιούνται για την πίεση που νιώθουν όταν πρέπει να τρέχουν τα μικρά παιδιά τους σε απανωτές προπονήσεις, αγώνες, πρόβες… αν νιώθουν πίεση οι γονείς, ας αναλογιστούμε πόση πίεση νιώθει ένα πεντάχρονο που τα βιώνει. Στο τέλος της ημέρας, χρειάζεται όντως; Μήπως εμείς βάζουμε τα παιδιά μας σε αυτή τη διαδικασία; Ας προβληματιστούμε.

Δηλαδή; 

Ας  προβληματιστούμε αν αυτό είναι όντως άγχος ή μια επίκτητη κατάσταση λόγω των επιλογών μας. Ας προβληματιστούμε γιατί πιέζουμε τα παιδιά τόσο πολύ, ειδικά στην πολύ νεαρή ηλικία που τότε μοναδική υποχρέωση  του παιδιού θα έπρεπε να είναι η επεξεργασία τον κόσμο και να παίξει. Μήπως επειδή υπάρχει η τάση του ”έτσι κάνουν όλοι”; Η πίεση του κοινωνικού συνόλου και η τάση να κάνουμε ό,τι κάνουν και οι άλλοι στη χώρα μας είναι ακόμα πολύ μεγάλη.  

Το ίδιο δεν συμβαίνει με τους ενήλικες; 

Σίγουρα. Ο ενήλικας όμως μπορεί να αποφασίσει για τον εαυτό του, το παιδί όχι. 

Θα λέγατε πως αφορά και στους έφηβους; 

Κοιτάξτε, ο έφηβος είναι μια ξεχωριστή περίπτωση. Από τον έφηβο περιμένουμε, μην πω απαιτούμε, να ξεκινήσει να συμπεριφέρεται ως ενήλικας και να μεταμορφωθεί σε ένα αυτόνομο άνθρωπο. Σκεφτείτε όμως πως ταυτόχρονα πρέπει να διαχειριστεί τις αλλαγές στο σώμα του, τον ψυχισμό και τη σεξουαλικότητά του κι επιπλέον πρέπει και να κοινωνικοποιηθεί. Μην μιλήσουμε για τις παράλληλες ακαδημαϊκές υποχρεώσεις. Για τον έφηβο τα ψυχικά εφόδια για να ανταπεξέλθει στο άγχος και την κοινωνική πίεση είναι σημαντικά όσο για καμία άλλη ηλικιακή κατηγορία! Παρατηρούμε, όμως, πως πολλοί γονείς δεν έχουν τον χρόνο ή το υπόβαθρο ή τη συναισθηματική ωριμότητα να τα παρέχουν. 

Μόνο οι γονείς μπορούν να δώσουν αυτά τα εφόδια; 

Όχι βέβαια, αν και θα έπρεπε να είναι πρωτίστως οι γονείς. Υπάρχουν και άλλοι. Θέλει προσοχή όμως για να μην χάσουμε το όριο και το μέτρο και αντί καλό να κάνουμε κακό. Είναι και η φύση μας εμάς των Κυπρίων τέτοια…Δύσκολα σεβόμαστε όρια και ρόλους.

Τι εννοείτε; Ποιοι μπορεί να είναι αυτοί; 

Ένα παιδί ή έφηβος μπορεί να πάρει τα εφόδια που χρειάζεται για να "κτίσει" ανθεκτικότητα από πολλούς ανθρώπους, όχι απαραίτητα μόνο από τους γονείς του. Μπορεί να τα πάρει από έναν καλό εκπαιδευτικό, τον γονιό κάποιου φίλου, από το ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον, από ένα κοινωνικό σύνολο. Νοουμένου ότι όλοι αυτοί συμβαδίζουν στις απόψεις μεταξύ τους και οριοθετούν τον ρόλο τους. Θα σας δώσω ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ειδικά για τη δική μας κοινωνία, την κυπριακή. Ο μέσος γονέας σήμερα, πολύ απλά, δεν έχει χρόνο στην διάθεσή του. Οι συνθήκες εργασίας στην Κύπρο, μιας κι έχω μέτρο σύγκρισης, είναι φρικτές. Το σύστημα από μόνο του δεν βοηθά. Σκεφτείτε ότι η μάνα πρέπει να πάει στη δουλειά 16 βδομάδες μετά τον τοκετό.  Πολύ συχνά λοιπόν καλείται ο γονιός να εμπλέξει άλλα άτομα για να αναλάβουν γονεικό ρόλο -παππούδες, γιαγιάδες, νταντάδες, οικιακή βοηθό κλπ.- με αποτέλεσμα η οριοθέτηση να είναι διασπασμένη. Κερασάκι στην τούρτα, το κακομάθημα. Οπότε, την ώρα που το παιδί ή ο έφηβος καλείται να φτιάξει το παζλ της πραγματικότητάς του, να το βάλει σε μια σειρά, νιώθει συγχυσμένος γιατί τα κομμάτια δεν ταιριάζουν. Σκεφτείτε μόνο τις διαφορετικές ηθικές αρχές και αξίες που μεταφέρονται σε ένα παιδί από τα διαφορετικά αυτά πρόσωπα που πρωταγωνιστούν στη ζωή του. Επιπλέον, όσον αφορά στη συναισθηματική ασφάλεια, δεν υπάρχουν σταθερές, όποτε κι αυτό προκαλεί περισσότεροι σύγχυση. Τα παιδιά σήμερα μοιάζει να μεγαλώνουν σε γυάλες, με ένα αριθμό ενηλίκων να τα εποπτεύει. Ενήλικες που στην πλειονότητά τους νιώθουν τύψεις για τη σωματική και συναισθηματική τους απουσία και καταλήγουν να προσφέρουν ολοένα περισσότερα υλικά αγαθά για να καλύψουν το κενό. Ακόμα κι όταν δεν έχουν την οικονομική ευχέρεια να το πράξουν. 

Και το αποτέλεσμα αυτού; 

Το αποτέλεσμα είναι αρκετά παιδιά, όχι όλα φυσικά, υγιέστερα σωματικά όσο ποτέ άλλοτε, με μια πλειάδα επιλογών, ευκαιριών και χρυσών κουταλιών που όμως δεν έχει αίσθηση της δικής του ευθύνης, καμία αντίληψη της οικονομικής πραγματικότητας της οικογένειας, συνεχείς απαιτήσεις και έλλειψη ορίου, συν όμως έχει και την κοινωνική πίεση να γίνει κάτι, να συμπεριφέρεται κάπως κτλ. Πώς θα το κάνει αν δεν έμαθε ποτέ πώς; Στην τελική, ο γονέας τους μπορεί να τα θεωρήσει και αχάριστα, αλλά είναι αυτός ο φαύλος κύκλος που δημιουργείται. 

Εν τέλει ενηλικιώνονται ποτέ αυτά τα παιδιά; 

Ως ενήλικοι πλέον, είναι σχεδόν απίθανο, δια μαγείας, να αλλάξουν. Κοινωνίες όπως την κυπριακή, φαίνεται να μένουν στην πλειονότητά τους αυτό που λέμε “συναισθηματικά ανώριμες”. Μη δίνοντας αυτονομία, λογικές ευθύνες (όχι υποχρεώσεις) και μαζί όρια σε ένα παιδί, πώς θα το βοηθήσεις να γίνει αυτόνομος ενήλικας; 

Ποιος είναι ο ρόλος της εκπαίδευσης σε όλο αυτό; 

Μπορεί να ακούγεται κλισέ, αλλά το σχολείο είναι μια μικρογραφία της κοινωνίας. Το σχολείο είναι μια μικροκοινωνία. Προσπερνώ το θέμα της μάθησης και της κατανόησης, όπου κάποιοι μπορεί να τα καταφέρνουν περισσότερο και άλλοι λιγότερο και παραμένω στα εφόδια που λέγαμε. Τα σχολεία μας, παρόλο που γίνεται μεγάλη προσπάθεια, το αναγνωρίζω, παραμένουν στη βάση τους παλιομοδίτικα. Τα δικά μου παιδιά είναι στο σχολείο και δεν βλέπω να έχει αλλάξει δραστικά ο τρόπος εκπαίδευσης από τότε που ήμουνα εγώ στο σχολείο. Η εκπαίδευση μας παραμένει βαθμοθηρική, με απώτερο σκοπό την εξασφάλιση θέσης σε κάποιο Ίδρυμα ανώτερης εκπαίδευσης. Τι γίνεται με τη σεξουαλική διαπαιδαγώγηση, την ψυχοεκπαίδευση, τη συλλογική συνείδηση, την καλλιέργεια κριτικής σκέψης; 

Πώς καλλιεργείται εν τέλει η κριτική σκέψη; 

Το ίδιο το εκπαιδευτικό σύστημα πρέπει να είναι δομημένο με τρόπο τέτοιο, ούτως ώστε να λαμβάνονται υπόψη οι διαφορετικές απόψεις, να συζητούνται, να εξερευνώνται και να καταλήγουν σε κόσμιο διάλογο μέσα από επιχειρηματολογία και ανταλλαγή απόψεων. Δεν αρκεί η πίστη στις αυθεντίες. Ένας σκεπτόμενος άνθρωπος δεν έχει μόνο να ανταποκριθεί στην επαγγελματική του ζωή αποκλειστικά στο τέλος της ημέρας. 

Η τεχνολογία τι ρόλο διαδραματίζει μέσα σε όλο αυτό; 

Νευραλγικό θα έλεγα, γιατί αποτελεί την έξοδο προς τον κόσμο. Ένας έφηβος σήμερα είναι σε θέση μέσω του διαδικτύου, να γνωρίζει πώς εκπαιδεύεται, τι κάνει και πώς συμπεριφέρεται ένας άλλο έφηβος στην άλλη άκρη του κόσμου. Αυτό του παρέχει μια διαφορετική πραγματικότητα από τη δική του. Εκτίθεται δηλαδή στην πληροφορία και, βεβαίως, όχι απαραίτητα στη γνώση. Και η πληροφορία είναι απεριόριστη και ακατέργαστη. Πρέπει να βρει τρόπο να τη διαχειριστεί. Κι εδώ επανερχόμαστε στην οριοθέτηση που λέγαμε. Πότε πρέπει να σταματήσουμε να βομβαρδίζουμε τα παιδιά με πληροφορίες και πότε οφείλουμε να βάλουμε φρένο σε όλο αυτό τον πληροφοριακό οχετό, που δημιουργεί εν τέλει άγχος το οποίο στην βάση του είναι υπαρξιακό.

Το αντιλαμβάνονται τα παιδιά αυτό; 

Στις περιπτώσεις εφήβων, συνήθως οι ειδικοί τούς ακούμε να το περιγράφουν ως κάτι ενδογενές, πράγμα που δεν σημαίνει ότι είναι. 

Ποια είναι τα πιο σύνηθες φαινόμενα που παρουσιάζονται στην Κύπρο; 

Οι αυτοτραυματισμοί κυρίως, ο σχολικός εκφοβισμός, η σχολική άρνηση, οι αγχώδεις διαταραχές και η παραβατικότητα. 

Όταν λέμε αυτοτραυματισμοί… 

Ακούγεται ανησυχητικό, αλλά να σας πω πως δυστυχώς το φαινόμενο αυτό που παρατηρείται στην Κύπρο αφορά γενικότερα τον δυτικό κόσμο. Μιλάμε για άτομα με επιθετική συμπεριφορά προς τον ίδιο τους το εαυτό, χωρίς να υπάρχει απώτερος σκοπός, όπως για παράδειγμα η αυτοκτονία. 

Πώς εκφράζονται συνήθως αυτές οι συμπεριφορές;

Με διάφορους τρόπους, όπως χαρακώματα με αιχμηρά αντικείμενα, καψίματα, λήψη φαρμάκων, κατάποση ακαταλλήλων αντικειμένων. Να υπενθυμίσω το πρόσφατο παράδειγμα της “μπλε φάλαινας”, χαρακτηριστικό της σύγχρονης εποχής. Γενικότερα τα λεγόμενα “challenges” τα οποία εντοπίζει κανείς κυρίως διαδικτυακά. Υπάρχουν τα παιδιά που αυτοτραυματίζονται ακολουθώντας τα κοινωνικά φαινόμενα και άλλα με αμιγές ψυχική δυσκολία. Στην περίπτωση των εφήβων παρατηρούμε συχνά πως το διαχειρίζονται με τον τρόπο αυτό γιατί ενδέχεται να μην έμαθαν να το διαχειρίζονται διαφορετικά. 

Έχουμε στοιχεία όσον αφορά στο φύλο των παιδιών που προχωρούν σε τέτοιες πράξεις; 

Συνήθως πρόκειται για άτομα που ανήκουν στο γυναικείο φύλο. Στα αγόρια παρατηρείται περισσότερο το φαινόμενο της εναντιωματικής συμπεριφοράς και παραβατικότητας, με το πρώτο να αφορά στα άτομα που επιδεικνύουν ξαφνικό θυμό άνευ λόγου και αρνούνται να συμμορφωθούν στις επιθυμίες των ενηλίκων, ενώ τείνουν να κατηγορούν άλλους για τη δική τους συμπεριφορά. Στη δεύτερη περίπτωση έχουμε τις περιπτώσεις παιδιών που προκαλούν διενέξεις ανάμεσα στον περίγυρό τους, οικογενειακό ή σχολικό. Εδώ να σημειώσουμε πως η εφηβική παραβατικότητα συμπεριλαμβάνει και σωματικές βλάβες, αδικήματα κατά της ιδιοκτησίας και παραβάσεις ποινικών νόμων, όπως η χρήση ναρκωτικών ουσιών, ο ξυλοδαρμός και άλλα. 

Βρίσκεται ο σχολικός εκφοβισμός σε έξαρση στις μέρες μας; 

Ναι! Εδώ να σημειώσω μια διαφορά που έχω εμπειρικά εντοπίσει στο τι περιλαμβάνει στην Κύπρο σε σχέση με τις σκανδιναβικές χώρες όπου έχω εργαστεί. Στην Κύπρο παρατηρώ ότι αφορά περισσότερο σε ψυχολογικό αντί σε σωματικό εκφοβισμό και ξεκινά πολύ πιο ήπια ώσπου, κάποια στιγμή, θα βγει εκτός ελέγχου για να το εντοπίσουν και οι εκπαιδευτικοί για παράδειγμα. 

Ποια στάση πρέπει να κρατάει ο γονέας σε τέτοιες περιπτώσεις; 

Γενικότερα ο γονέας οφείλει και πρέπει να είναι ευαίσθητος όσον αφορά στη συμπεριφορά του παιδιού του και να σας εξηγήσω τι εννοώ. Πολλές φορές παρατηρώ ότι έρχονται κοντά μας κάποια περιστατικά με μεγάλη καθυστέρηση, όταν το παιδί ήδη καταλήξει στη σχολική άρνηση. Επίσης, παρατηρώ πως τα περιστατικά αφορούν σε άτομα που ανήκουν σε ιδιαίτερα ευάλωτες ομάδες, είτε έχουν κάποια νοητική δυσκολία, είτε είναι απλά διαφορετικά απ’ τους υπόλοιπους, για παράδειγμα, ντροπαλά και λιγομίλητα. Οπότε, και εδώ έχουμε να κάνουμε με ένα κοινωνικό θέμα. Γι’ αυτό είναι σημαντικό να μαθαίνουμε στα παιδιά μας τον σεβασμό στη διαφορετικότητα. Όσον δε αφορά στον θύτη, ο γονιός πρέπει να παραδεχτεί και να αποδεχτεί τη συμπεριφορά του παιδιού του. Ας ζητήσει βοήθεια κι ας ξεκινήσει κάνοντας μια πρόχειρη ενδοσκόπηση σε προσωπικό επίπεδο. Ίσως υποβόσκει μια δική του συμπεριφορά που μοντελοποιήθηκε άσχημα από το ίδιο του το παιδί. 

Πώς αντιμετωπίζονται όλα αυτά; 

Ως ενήλικες, γονείς, εκπαιδευτικοί και άλλοι, οφείλουμε να έχουμε τα μάτια μας ανοιχτά γιατί σαφέστατα η πρόληψη υπερτερεί της θεραπείας. Αν έχουμε την παραμικρή υποψία, καλό είναι να ζητούμε τη γνώμη ενός ειδικού και αυτός με τη σειρά του, και μετά από ενδελεχή συνέντευξη με το παιδί και τον γονέα, να καταλήξει και αν είναι αναγκαίο να προτείνει κάποια συγκεκριμένη παρέμβαση. Όπως είπα και πριν, ερχόμενη από το εξωτερικό, παρατηρώ πως ο σύγχρονος Κύπριος γονέας είναι αρκετά ευαισθητοποιημένος όσον αφορά στην ψυχική υγεία του παιδιού του σε σύγκριση με περασμένες δεκαετίες. Ίσως να απεμπολήσαμε κάπως το στίγμα, που υπήρχε σε έντονο βαθμό παλαιότερα, της επίσκεψης σε ένα ειδικό ψυχικής υγείας. Αυτό που απομένει τώρα είναι να γίνουμε και συνειδητοποιημένοι, εκτός από ευαισθητοποιημένοι! 

Η Δρ. Μάχη Κλεάνθους είναι συνιδρύτρια του Resilient Lives - Centre for Social and Emotional Health. Το κέντρο προσφέρει υπηρεσίες ψυχικής υγείας και έχει πολυθεματική προσέγγιση.